• nl

Geluid Kalibratie Nederland
Ons doel is het bevorderen van
gekalibreerd geluid meten in Nederland
scales

Het meten van geluid en lawaai gebeurt in Nederland met instrumenten die daarvoor gekeurd en gekalibreerd zijn. Dit doen we om ervoor te zorgen dat beslissingen over geluid en lawaai gebaseerd zijn op zo betrouwbaar mogelijke meetresultaten. Het werken met gekalibreerde instrumenten betekent ook dat de meetonzekerheid bekend is, en kan worden meegenomen in de besluitvorming. Het meten met niet-gekeurde geluidmeters, zonder kalibratie, betekent onmiddelijk dat de meetfout erg groot kan zijn, maar vooral ook dat deze onbekend en variabel is.

Op deze website maken we duidelijk hoe het zit met typekeuring en kalibratie van geluidmeters en met het accrediteren van laboratoria die geluidmeters kalibreren.


Geluidkalibratie Nederland is een initiatief van een aantal bedrijven en personen die duidelijkheid willen verschaffen over geluidmetingen in Nederland en de noodzaak deze metingen met typegekeurde en gekalibreerde geluidmeetapparatuur uit te voeren.

Deze website is aangeboden door Bas Möllenkramer, van Möllenkramer Training te Amersfoort. Bas Möllenkramer werkte van 1981 tot 2000 in de verkoop van meetapparatuur voor geluid en trillingen. Sinds 2001 is hij onafhankelijk docent voor het meten en analyseren van geluid en trillingen. Tevens is hij Senior Vakspecialist Geluid en Trillingen voor de Raad van Accreditatie te Utrecht.

Te bereiken hier:  bas@mollenkramer.nl

Graag willen we onze dank uitspreken aan de Raad van Accreditatie voor het ondersteunen van deze informatieve website.

De Handleiding Meten en Rekenen Industrielawaai (HMRI) wordt in Nederland zeer breed toegepast al stamt deze uit 1999, en is daarmee op enkele punten achterhaald. In sommige delen wordt de verouderde norm voor geluidniveaumeters, IEC 651, genoemd en in andere delen de norm IEC 804. Deze normen bestonden later ook in hernummerde varianten IEC 60651 en IEC 60804. Beide normen zijn  vervangen door een overkoepelende norm, de IEC 61672 (zie verder het hoofdstuk over typekeuring). Nu is het dus niet zo dat alle geluidmeetapparatuur die voldeed aan eerdere normen plotseling moet worden afgeschaft.

Vervolgens staat er ook in de HMRI dat het gehele systeem, inclusief ijkbron(nen), tenminste iedere twee jaar uitgebreid en controleerbaar moet worden getest. Vooral het woord “controleerbaar” is hier belangrijk. Iedereen is het erover eens dat hiermee “geaccrediteerd” wordt bedoeld. Het komt erop neer dat de wet ons verplicht om de geluidniveaumeter en kalibrator minstens eens per twee jaar bij een RvA-erkend bedrijf te laten kalibreren. Veel organisatie kiezen er echter voor om dit jaarlijks te doen.

Het Arbeidsomstandighedenbesluit, ook wel bekend als Arbobesluit is rechtstreeks afgeleid van de Europese Richtlijn 2003/10/EG. Hierin staat wat de regels en grenzen zijn voor lawaai op het werk. De werkwijze voor het meten van lawaai op de arbeidsplaats werd vroeger beschreven in de normen NEN 3418 en 3419 echter zijn deze enkele jaren geleden vervangen door NEN-EN-ISO 9612:2009. Deze internationale norm is geheel erkend in Nederland.

Deze norm schrijft voor dat geluidniveaumeters moeten voldoen aan IEC 61672. Het is toegestaan om te werken met een iets eenvoudigere en dus goedkopere klasse 2 meter, echter wordt er een duidelijke voorkeur uitgesproken voor de betere klasse 1 meters. In het hoofdstuk over typekeuring worden enkele verschillen beschreven. Zodra er sprake is van hoogfrequent geluid of zodra er moet worden gemeten in de kou, dan is het gebruik van een klasse 1 meter verplicht geworden. Kalibrators moeten voldoen aan IEC 60942, klasse 1.

Tot slot is het verplicht om de geluidniveaumeter en de kalibrator minstens eens per twee jaar te laten kalibreren in een laboratorium waar men de herleidbaarheid naar de relevante normen kan aantonen. Het aantonen van die herleidbaarheid is de functie van accreditatie. Ook voor Arbo-metingen moet de hele meetketen dus eens per twee jaar worden gekalibreerd door een geaccrediteerd laboratorium.

Geluidniveaumeters en Akoestische Kalibrators moeten voldoen aan normen die speciaal daarvoor zijn opgesteld. In het verleden werden normen toegepast als IEC 179 en IEC 123. Deze werden opgevolgd door IEC 651 en IEC 804 die op hun beurt werden omgenummerd tot IEC 60651 en IEC 60804. Al deze normen zijn inmiddels vervangen door een enkele norm, de IEC 61672. Dit document bevat drie delen. Deel 1 beschrijft de eisen waaraan geluidniveaumeters moeten voldoen. Deel 2 beschrijft hoe  eenmalig wordt vaststeld dat de meter aan die eisen voldoet om de typekeuring te behalen en deel 3 beschrijft hoe een geluidmeter periodiek (jaarlijks / twee jaarlijks) controleerd dient te worden.

Er zijn weinig organisaties met de benodigde apparatuur en ervaring om een complete typekeuring (zoals omschreven in deel 2 van IEC 61672) van een geluidniveaumeter uit te voeren. De meest bekende in Europa is de Physikalish-Technischen Bundesanstalt (PTB) in Braunschweig. Deze Duitse organisatie publiceert een lijst van geluidniveaumeters die een typekeuring hebben behaald, op haar website. Deze lijst is gratis en openbaar.

Naast deze norm voor de geluidniveaumeters, is er ook een norm voor kalibrators nl. IEC 60942.
Tot slot moeten de oktaafbandfilters en 1/3-oktaafbandfilters in geluidniveaumeters voldoen aan IEC 61260 (voorheen IEC 225).

De norm IEC 61672, beschreven in het hoofdstuk over typekeuring, maakt onderscheid tussen twee verschillende klassen van geluidniveaumeters, de zgn. klasse 1 en klasse 2. Klasse 1 is de meest veeleisende en nauwkeurige klasse en wordt voor vrijwel al het geluidmeetwerk vereist. Om aan deze eisen te voldoen moet een geluidniveaumeter zorgvuldig worden ontworpen en moet ook in extreme omstandigheden correcte meetresultaten blijven geven.

De eisen voor een klasse 2 geluidniveaumeter zijn op een aantal punten minder streng. Zo zal een klasse 2 meter tijdens koud weer een grotere meetfout tonen dan een klasse 1 meter. Bovendien kunnen de meetfouten behoorlijk toenemen bij extreme geluiden zoals bijvoorbeeld hoge frequenties. Omdat klasse 2 geluidniveaumeters aan minder zware eisen hoeven te voldoen, zijn ze eenvoudiger te construeren en daarom voor de eindgebruiker ook vriendelijker geprijsd. In Nederland is het Arbobesluit de enige regelgeving waar een klasse 2 meter, zij het met enkele voetnoten, wordt toegestaan.

Eens per jaar of eens per twee jaar moeten geluidmeters en de daarbij behorende kalibratoren worden opgestuurd naar een extern, erkend kalibratie-laboratorium. Op het moment van schrijven zijn er in Nederland twee laboratoria die een officiële erkenning hebben om geluidmeters en kalibratoren te kalibreren. Die erkenning wordt afgegeven en gecontroleerd door de Raad van Accreditatie (RvA) te Utrecht. In het verleden kenden we organisaties als het IJkwezen en de NKO. De activiteiten van deze organisaties zijn door de RvA overgenomen.

Een extern kalibratie-laboratorium is verplicht om in hun berichtgeving aan hun klanten heel duidelijk aan te geven wat ze precies controleren en met welke meetonzekerheden. Deze informatie is verzameld in een document met de naam “scope” welke per laboratorium te vinden  is op de website van de RvA. (zie verder het hoofdstuk Raad van Accreditatie).

Bij een externe kalibratie worden veel eigenschappen van een geluidmeter gecontroleerd. Natuurlijk is de juiste meetwaarde van belang, maar daarnaast ook de eigen ruis die het laagste meetniveau mede bepaalt. Verder wordt ook gekeken of alle toonhoogten nog steeds goed worden aangegeven.

In Nederland bestaan maar weinig geaccrediteerde kalibratie-laboratoria. Een zoekopdracht op de website van de RvA (zie het aparte hoofdstuk over de Raad van Accreditatie) met als zoekterm “geluid” levert in eerste instantie alleen organisaties op die lawaai meten. Er moet gezocht worden met de zoekterm “akoestische” om de kalibratie  laboratoria te vinden. Buiten twee interne RvA documenten levert deze zoekopdracht dan drie organisaties op die een accreditatie bezitten om geluidniveaumeters en akoestische kalibrators te mogen kalibreren.

Dit zijn Sysmex in Etten-Leur (Accreditatie nummer K 104), Sonor in Nieuwegein (Accreditatie nummer K150) en Bureau Geluid in Houthem (Accreditatie nummer K168). Voor meer informatie over deze bedrijven verwijzen we naar hun respectievelijke websites.

Overigens zijn de kalibratiediensten van deze bedrijven niet identiek. Elk kalibratie  laboratorium mag een keuze maken van de diensten die ze aan hun klanten willen aanbieden. De lijst van geaccrediteerde werkzaamheden staat in de “scope” van het betreffende laboratorium. De scopes kunnen vanaf de website van de RvA worden bekeken en gedownload.

Er bestaan ook kalibratie bureaus die hun diensten zonder accreditatie van de RvA aanbieden. De kalibratie-certificaten verschaft door dergelijke bedrijven hebben geen juridische waarde en mogen dus niet worden gebruikt om aan te tonen dat alle instrumenten aan alle wettelijke eisen voldoen.

De Raad van Accreditatie (RvA) is gevestigd in Utrecht en verleent accreditaties aan laboratoria die op commerciële basis erkende kalibraties van geluidmeters en kalibratoren willen aanbieden. (Vanzelfsprekend oordeelt de RvA over veel meer dan alleen geluid!). Door middel van jaarlijkse controles, bekend als audits, zorgt de RvA ervoor dat de gevolgde kalibratie-procedures bij deze  laboratoria steeds blijven voldoen aan alle normen en aan de interne regels van het laboratorium zelf. Voor deze audits worden door de RvA getrainde experts ingezet die op basis van een steekproef-onderzoek de kalibratie-laboratoria jaarlijks controleren.

Een regelmatig terugkerende vraag is natuurlijk wie dan weer de RvA controleert. De RvA is lid van European Accreditation (EA) die jaarlijks audits uitvoert. Het komt erop neer dat alle landen die onderdeel uitmaken van de EA elkaar controleren.

De RvA maakt ook onderdeel uit van de Multilateral Recognition Agreement (MRA), een internationale afspraak die ervoor zorgt dat een kalibratie van een geluidniveaumeter die is uitgevoerd in het ene land, geaccepteerd moet worden in elk ander land, mits beide landen de MRA hebben ondertekend.

Een uit het buitenland afkomstig kalibratie-certificaat voor een geluidniveaumeter en/of een kalibrator, moet dus in Nederland geaccepteerd worden mits het kalibratie-laboratorium in dat land geaccrediteerd is, en mits dan land ondertekenaar is van de MRA. Het kalibratie-certificaat geeft deze zaken duidelijk aan d.m.v. geregistreerde logos. Heeft een kalibratie-certificaat bijvoorbeeld een logo van DANAK (Denemarken) of UKAS (Engeland) dan is het in Nederland geaccepteerd.

Om de juiste werking van uw geluidniveaumeter jaarlijks of eenmaal per twee jaar te controleren volgens IEC 61672-3 beschikt een geaccrediteerd kalibratie-laboratorium over een indrukwekkend aantal hoogwaardige en kostbare meetinstrumenten. Voorbeelden zijn signaalgeneratoren om test-tonen te maken waarmee uw geluidniveaumeter wordt getest, voltmeters om met de juiste signaalsterktes te werken, en meestal ook een bijzondere akoestische kalibrator die geijkte geluidsignalen kan maken bij een reeks verschillende frequenties. Al deze apparaten moeten vervolgens door het geaccrediteerde kalibratie-laboratorium jaarlijks buitenshuis worden gekalibreerd. Hieronder is een afbeelding van een akoestische kalibrator voor verschillende frequenties.

In de praktijk bestaat de (door de RvA geaccrediteerde) kalibratie van een geluidmeter uit twee delen. Allereerst een aantal tests van de meter inclusief microfoon waarbij een akoestisch signaal wordt aangeboden en vervolgens een aantal tests waarbij de microfoon wordt vervangen door een adapter waarmee verschillende elektrische signalen worden aangeboden. Met deze laatste tests wordt bijvoorbeeld het frequentiekarakteristiek van de geluidsmeter bepaald, maar ook wordt de berekening van de gemiddelde waarde over een bepaalde tijd (Leq) door de geluidmeter gecontroleerd.Verder wordt de reactietijd van de geluidmeter gecontroleerd en de lineariteit over het meetbereik.

In veel wetten en normen staat dat de gebruiker zelf regelmatig zijn of haar eigen geluidniveaumeter moet controleren op juiste werking. Een van de meest bekende verwijzingen is te lezen in de HMRI (zie wetgeving) waar wordt aanbevolen om deze controle “voor en na iedere serie metingen” uit te voeren. Deze regelmatige controle is niet voorschreven omdat de apparatuur onbetrouwbaar zou zijn, maar voor de juridische bewijsvoering. Als de geluidniveaumeter zowel voorafgaand aan de metingen als daarna, correct door de controle heen komt, staat juridisch vast dat het apparaat in de tussenliggende tijd niet gefaald kan hebben.

In de praktijk betekent dit dat de geluidniveaumeter, voor en na de meting(en), op de plaats van de meting moet worden gecontroleerd met een geschikte akoestische kalibrator. Het is bij de meeste geluidniveaumeters een eenvoudige klus, die slechts een paar seconden tijd kost. Belangrijk is natuurlijk ook om de resultaten van deze controles apart te noteren in het meetrapport.

Q: Kan ik voor al mijn metingen een klasse 2 meter gebruiken?
A: Nee, alleen voor metingen volgens het Arbobesluit, tenzij hoge frequenties of kou een rol spelen, dan is een klasse 1 meter verplicht

Q: Geldt de klasse 1 typekeuring voor de geluidniveaumeter zelf of alleen voor de micforoon?
A: De klasse 1 typekeuring wordt altijd alleen afgegeven voor de complete geluidniveaumeter inclusief de daarbij behorende microfoon. De typekeuring geldt dus alleen voor de combinatie. Dit houdt in dat na een verwisseling van microfoons een nieuwe kalibratie nodig is.

Q: Mijn apparatuur voldoet aan IEC 651/804 of aan IEC 60651/60804. Mag ik het blijven gebruiken?
A: Dat mag mits uw klant/opdrachtgever ervan op de hoogte wordt gesteld en hiermee akkoord gaat. Kalibratie-laboratoria zijn toegerust om deze apparatuur ook te kalibreren.

Q: Mijn oude kalibrator doet het nog prima. Kan ik hiermee een nieuwe geluidmeter kalibreren?
A: Sommige oudere kalibratoren voldoen aan IEC 60942, klasse 2. Sinds enkele jaren moeten kalibrators voldoen aan IEC 60942, klasse 1. Vervanging zou dus wel verstandig zijn.

Q: Op het kalibratiecertificaat van mijn geluidniveaumeter en mijn kalibrator staan meetonzekerheden. Wat betekent dat?
A: Het door de RvA geacccrediteerde kalibratie-laboratorium berekent de onzekerheid van hun werk op basis van alle apparatuur die zij gebruiken en de werkwijze. Het eindresultaat van deze berekeningen moeten zij publiceren. Het is dus niet de afwijking van uw geluidniveaumeter maar een indicator van de prestatie van het laboratorium. Hint: 1 dB meetonzekerheid is al een heel goede prestatie.

Q: Kan mijn oudere apparatuur die voldoet aan IEC 60651/60804 in een geaccrediteerd kalibratie-laboratorium worden getoetst tegen de nieuwere norm IEC 61672?
A: Dat kan technisch wel uitgevoerd worden, maar zelfs al zou de geluidniveaumeter door alle tests heenkomen, mag hieruit niet worden geconcludeerd dat de meter ook werkelijk aan de nieuwe norm voldoet.

Q: Hoe kan ik in het opstellen van een evenementen-vergunning hiermee het best rekening houden?
A: Door bijvoorbeeld de volgende voorwaarde toe te voegen aan de tekst van de vergunning:

  • Controlemetingen conform deze vergunning moeten worden verricht met een geluidniveaumeter die in zijn geheel aantoonbaar voldoet aan IEC 61672-1:2013 Klasse 1, en die aantoonbaar door een RVA geaccrediteerd kalibratie-laboratorium minstens elke twee jaar wordt gekalibreerd.

Q: Hoe kalibreer ik mijn eigen geluidniveaumeter?
A: Voor een aantal veel voorkomende instrumenten is de kalibratie-procedure te zien op Youtube. Zie verder hieronder.

Q: Mag ik mijn geluidniveaumeter en/of kalibrator in het buitenland laten kalibreren?
A; Ja dat mag. Als het kalibratie-laboratorium in dat land is geaccrediteerd door de accrediterende instantie van dat land, en het land is aangesloten bij de MRA (zie elders op deze pagina) dan zijn de kalibratie-certificaten geaccepteerd in Nederland.Een voorbeeld: stel dat een kalibratie-certificaat uit Engeland komt, en is voorzien van een logo van UKAS, dan is deze in Nederland geaccepteerd.

Q: Wat kan er mis gaan als ik een meter gebruik die niet aan de huidige norm voldoet (IEC 61672) maar wel aan de oude (bijv. IEC 651)?
A: Metingen kunnen bijvoorbeeld worden verstoord door signalen van mobiele telefoons. De oude norm zwijgt hierover omdag mobiele telefoons toen nog niet bestonden. Er kunnen op nog meer aspecten ook afwijkingen ontstaan.

Q: Staat uw vraag hier nog niet bij?
A: Stuur uw vraag naar bas@mollenkramer.nl dan doe ik z.s.m. mijn best om uw vraag en het antwoord hier te plaatsen!

Möllenkramer Training www.mollenkramer.nl
De Raad van Accreditatie te Utrecht – www.rva.nl
* let vooral op zoekwoord “akoestische”
Sysmex Nederland www.sysmex.nl
Acoutronics www.acoutronics.nl
Sonor Kalibratie http://www.sonorkalibratie.nl/
BaSystemen www.basystemen.nl
Enmo www.enmo.eu
Bureau Geluid www.geluidkalibratie.nl
Norsonic www.norsonic.be
IEC www.iec.ch
ISO www.iso.ch
PTB www.ptb.de
en http://www.ptb.de/cms/fileadmin/internet/fachabteilungen/abteilung_1/1.6_schall/1.63/schallpegelmesser.pdf
UKAS http://ukas.com/

Een beschrijving van Meetonzekerheid http://www.mollenkramer.nl/bmo_meetonzekerheid.pdf
De kenmerken van Piekmetingen http://www.mollenkramer.nl/bmo_peakmetingen.pdf
De betekenis van de symbolen op een Geluidniveaumeter http://www.mollenkramer.nl/BMO_GeluidLetters.pdf
Peakmetingen volgens het Arbobesluit http://www.mollenkramer.nl/bmo-pieken.pdf